Саха сылгыта – норуот дьылҕата (салгыыта)

Ааспыт сырыыга биһиги үлэ бастакы түһүмэҕин, сири-уоту сыһыарыы туһунан кэпсэппиппит. Бүгүҥҥү сэһэргэһии сылгы хаһаайыстыбатын хайдах быһыылаахтык тэрийэр ордук көдьүүстээх буолуон сөбүгэр туһуланар. 

edersaas.ru

Хамсатар ырычааҕы тобулуохха

 

Сири сыһыартарбыт кэнниттэн нэһилиэк сылгытын барытын түмэн,  кыттыгас бас билии киэбинэн биир улахан хаһаайыстыбаны тэрийдэххэ, нэһилиэк дьонун-сэргэтин ону тула түмтэххэ, сомоҕолоотоххо эрэ, бу боппуруос олохтоохтук быһаарыллар кыахтаах. Онуоха саамай сүрүнэ, саҥа хаһаайыстыбаны чахчы үлэлэтэр-хамсатар ырычааҕы тобулар ирдэнэр.

 

Паай ситимэ 

 

Билигин биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр үгүстэр паай ситимин ордорор курдуктар. Дьиҥинэн, бу тыл дьону-сэргэни улаханнык булкуйда диэн өйдүөххэ наада. Дьону паайынан кыттыһыннарыы урукку Сэбиэскэй былаас бэйэтин туһатыгар олохтоо­бут систиэмэтэ эбээт.

Биллэн турар, бастакы көрүүгэ паай дьону кыттыһыннарарга  бэрт табыгастаах ньыма курдук. Ким туох кыахтааҕынан, хайдах саныырынан: сылгылаах сылгытынан, тиэхиньикэлээх тиэхиньикэтинэн, барытын харчыга таһааран, сыаналаан бараннар, уопсай бас билиибит дииллэр. Холобур, харчынан кыттыспыт паайы “Холбос” өрөспүүбүлүкэтээҕи потребительскай сойуус ситимигэр көрөбүт. 1920-с сыллартан саҕалаан хас эмэ тыһыынчанан киһи паай быһыытынан кыттыһан оҥорбут ­баайын-дуолун былаас уларыйбыт кэмигэр чааһынай атыыһыттар босхо ыланнар, үллэстэрин үллэстэн, талбыттарынан туһаммыттарын түмүгэр, бу тэрилтэ өнүйбэттии эстибитэ. Ону бары көрө-билэ сылдьабыт. Ити аата паай бэйэтин систиэмэтин сүтэрдэ даҕаны, үлэлиир-хамсыыр ыры­чааҕын эмиэ сүтэрэр эбит диэн өйдүөхтээхпит.

 

Аахсыйа диэн тугуй?

 

Аан дойду сайдыылаах дойдуларыгар сайдыы ырычааҕын быһыытынан аахсыйа туһаныллар. “Аахсыйа” диэн харчы. Ким харчылаах, ол ханнык баҕарар тэрилтэ аахсы­йатын атыылаһар кыахтаах. Ол курдук, аахсыйанан атыылаһыллаллар бырамыысыланнас хампаанньалара, аахсыйанан тэриллэллэр бөдөҥ хаһаайыстыбалар.

Арассыыйаҕа тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр аахсыйалааһын киирбитэ  сүүрбэ  сыл буолла.  Бастаан көтөрү иитии салаата аахсыйаламмыта. Көтөрү иитэр баабырыкалары бырамыысаланнас тэрилтэтин курдук көрөн,  аахсыйалаах хампаанньа быһыытынан тэрийбиттэрэ. Бу биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр эмиэ киллэриллэн, Дьокуускайдааҕы көтөрү иитэр баабырыка аахсыйалаах уопсастыба быһыытынан, “Дьо­куускайдааҕы көтөрү иитэр баабырыка” аахсыйалаах уопсастыба диэн ааттанан,  үлэлии-хамсыы олорорун бары бэркэ билэҕит. Кини аахсыйатын 51 бырыһыанын судаарыстыба бас билэр, 49 бырыһыана кимиэхэ баарын биһиги билбэппит. Баҕар, кэлэктиип буолуо, баҕар, биирдиилээн дьон, өссө ханна ыраах эрэ олорор киһи буолуон сөп.

Аахсыйа туох суолталааҕый? “Аахсыйа” диэн харчы буоларын ити үөһэ эттибит, кини  ахсаана уонна суумата төһө харчынан кыттыһартан тутулуктаах. Ол суумаҕа олоҕуран, аахсыйалаах уопсастыбалар (ха­һаайыстыбалар) тэриллэллэр.  Сахалыы судургутук быһаардахха, харчыны мунньан биитэр икки-үс харчылаах киһи мустан, биисинэстэрин сайыннарарга эбии үбү тардар туһуттан аахсыйа таһааран баран, онон хаһаайыстыба тэрийэллэр.

 

Көрүҥнэрэ

 

Аахсыйа икки көрүҥнээх: судургу уонна привилегиялаах. Привиле­гиялаах аахсыйа судургуттан уратыта диэн бастайааннай дивиденнэри ­биэрэрэ буолар. Биллэрин курдук, аахсыйалаах дьон хампаанньа ­үлэлиирин тухары барыс ылаллар. Ол хаһан (ыйынан, кыбаарталынан, сыл аҥарынан о.д.а.) уонна төһө кээмэ­йинэн бэриллэрэ тэрилтэ ус­таабынан быһаарыллар. Привилегиялаах аахсыйалары бас билээччилэр дивиденнэри бастакынан ылар бырааптаахтар.

Таһаарыылаахтык үлэлиир хампаанньа, хаһаайыстыба аахсыйатын сыаната бастаан быһыллыбыт сыанатыттан икки бүк улахан буолуон сөп. Ону биһиги “АЛРОСА” аахсыйалаах хампаанньа холобуругар көрөбүт. Бу тэрилтэ  аахсыйатын сыаната түөрт-биэс сыл иһинэн үрдүү-намтыы турар. Ити иһин аахсыйаны бастакынан ылбыт сорох дьоннор аахсыйаларын атыы­лаан кэбиспиттэрэ, билигин биирдии бэйэлэрэ бүтүн массыына сыаната сыаналаннылар. Оттон хампаанньа мөлтүүр-ахсыыр түгэнигэр, аахсыйа сыаната чэпчиэн сөп.

 

Кыттыгас бас билиини — аахсыйанан

 

Тыа сиригэр аахсыйалаах хам­паанньа сылгы салаатыгар эрэ тэриллиэн сөп диэн мин ааҕабын. Кини сиргэ сыһыаннааҕын уонна нэһилиэк баарын тухары (ол эбэтэр үйэ саас) баар хаһаайыстыба быһыытынан, аахсыйатын 51 бырыһыанын нэһилиэк бас билиэхтээх.

Онтон ордубут 49 бырыһыан  аахсыйаны дьэ кимнээх бас билиэхтээхтэрий? Бастатан туран, аахсыйа сылгылаах дьоҥҥо бэриллиэхтээх. Тоҕо диэтэххэ, кинилэр сылгыларын холбуулларыгар, сылгы харчыга турар сыанатынан паайга тиксиэхтээхтэр, сылгы уопсайга киириэхтээх. Ол иһин, туох ханнык иннинэ аахсыйа  сыаната быһыллыахтаах.

Мин быһа холуйан суоттаан көрүүбүнэн, биир нэһилиэккэ 500 мөлүйүөн солкуобай суумалаах хаһаайыстыбаны тэрийэр көдьүүстээх. Бу 500 мөлүйүөнтэн кини сүрүн сириэстибэтин сыаната 80 мөлүйүөн солкуобай  курдук буолар. Аахсыйа ахсааныгар дьэ бу 80 мөлүйүөн солкуобай  үллэриллэр. Холобур, аахсыйаны биир тыһыынча ахсаанынан таһаарар буоллахха, 80 мөлүйүөн солкуобайы биир тыһыынчаҕа түҥэтэбит.

80 000 000 : 1 000 = 80 000

Биир аахсыйабыт сыаната 80 тыһыынча солкуобай буолла.

Биир тыһыынча аахсыйа 51 бырыһыана, эбэтэр 510 аахсыйа нэһилиэк бас билиитэ, үллэһиллибэт аахсыйа  буолар. Бу үпкэ тирэҕирэн, олохтоох дьаһалта эбэтэр муниципальнай былаас уоргана тиэхиньикэнэн хааччыллыыга, сири оҥоруу, базаны тутуу уо.д.а. үлэлэргэ көмөлөһүөхтээх.

Аахсыйа  49 бырыһыана (490 аахсыйа) эппитим курдук, биирдиитэ 80 тыһыынча солкуобайга атыыланар. Ону бастатан туран, нэһилиэк олохтоохторо ылаллар, ордубутун бу нэһилиэктэн төрүттээх атын сиргэ олорооччулар, баай дьоннор атыылаһаллар. Аахсыйа уон бырыһыана “аахсыйа блокируйданар бакыата” дэнэр, ону ылбыт киһи тэрилтэ үлэтин-хамнаһын барытын  хонтуруоллаһар кыахтанар.

 

Кэнчээри    ыччакка     тиийэ 

 

Аахсыйа нэһилиэстибэ быһыытынан төһө баҕарар бэриллиэн сөп. Холобур, арҕааҥҥы хапыталыыстыы дойдуларга сүүһүнэн сыллааҕыта тэриллибит хампаанньалар аахсы­йалара билигин бастакы аахсыйалаахтар сиэннэригэр, хос сиэннэригэр тиийэ кэлэн, кинилэри иитэ сылдьар. Ол курдук, биһиэхэ эмиэ сылгыга идэтийэр хампаанньа аахсыйатын билигин атыыласпыт дьоннор оҕолоро кэнэҕэс нэһилиэктэригэр ­тиийэннэр, онно оттуур биитэр көҥүл дьаарбайар, сир астыыр о.д.а. бы­­рааптара хааччыллыаҕа. (Билигин үгүс нэһилиэктэргэ сытыы дьон биитэр кинилэр олук уурууларынан хайа эрэ туора киһи сыһыарынан кэбиспит алааһыгар сөтүөлүүр, ол алаас тыатыгар отоннуур да көрдөһүүлээх-ааттаһыылаах буолар чинчилэнэн эрэрэ мэлдьэһиллибэт).

Дьэ маны, аахсыйа дойдуну кытары ситими күүһүрдэрин дириҥник өйдүөххэ наада. Онон, баай дьоннор төрөөбүт-үөскээбит нэһилиэктэригэр сылга  биирдэ-иккитэ харчынан көмөлөһөн баран, түөстэрин тоҥсуна сылдьыахтарын кэриэтин, ити аахсыйалары атыылаһан, дьону үлэнэн хааччыйыы боппуруоһун быһаарсаллара, нэһилиэктэрин сайдыытыгар ордук кэскиллээх дьыала буолуоҕа.

Маннык улахан хаһаайыстыбалар бородууксуйаны оҥорон таһааралларын быһыытынан, аахсыйалаах дьоннор хамнаһы уопсай мунньаҕынан быһаараннар, үлэһиттэри (сылгыһыттары) уонна кинилэри аттаран үлэлэтэр дьону, менеджердэри дуогабардаһан үлэҕэ  ылаллар, сүрүн менеджер хаһаайыстыбаны салайар дириэктэр буолар.

Оттон паай ситимигэр  паайсыктар үлэһиттэри, менеджердэри бэйэлэрин истэриттэн талан үлэлэтэллэр. Ити курдук, аахсыйалаах хаһаа­йыстыбаҕа тустаах үлэтин эрэ иһин эппиэттиир киһи үлэлиир балаһыанньата үөскүүр.

 

Василий ВИНОКУРОВ,

экэнэмиичэскэй наука хандьыдаата,

СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ

 «Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru

0
0